Toen de wereld begin 2020 geconfronteerd werd met een wereldwijde pandemie, was er net een nieuw door de EU gefinancierd onderzoeksinitiatief van start gegaan – het Versatile Emerging Infectious Diseases Observatory (VEO).
De onderzoekers die bij dit initiatief betrokken waren, gingen na hoe we met betere ziektesurveillance kunnen reageren op noodsituaties op het gebied van volksgezondheid. Hun inspanningen werden door de COVID-19-crisis des te belangrijker.
Wat we toen hebben geleerd over het belang van pandemieparaatheid is nog steeds heel actueel voor hoofdonderzoeker professor Marion Koopmans, een Nederlandse viroloog bij het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam. Koopmans, die internationale erkenning geniet voor haar expertise op het gebied van opkomende infectieziekten en zoönosen, coördineert het VEO-initiatief.
Door COVID zijn we ervan doordrongen geraakt dat de risico’s van pandemieën dringend moesten worden aangepakt. Ook bleken de infrastructuren niet berekend op de snelle verspreiding en toename van de ziekte.
Koopmans, die al tientallen jaren in de volksgezondheid werkt, bestudeert hoe ziekten zich verspreiden tussen mensen en dieren en via het milieu. Daarbij gaat het onder meer om uitbraken van: griep, pokken, ebola, zika en mpox. Door dit werk besefte ze dat de bestaande surveillancesystemen niet waren berekend op de snelle opkomst van nieuwe infectieziekten.
Vandaag hebben we te maken met het ene virus en morgen weer met een ander virus, we moeten slimmer worden.
Vroegtijdige waarschuwingssignalen
Met VEO heeft ze het voortouw genomen voor een meer proactieve, gezamenlijke aanpak van surveillance, waarbij gegevens over opkomende ziekten – of ze nu worden verspreid door muggen, vogels of afvalwater – worden gecombineerd met nieuwe bedreigingen in verband met klimaatverandering.
In plaats van zich op slechts één probleem of ziekteverwekker te concentreren kiest VEO voor een holistische aanpak waarbij vele potentiële hotspots worden gecontroleerd op vroegtijdige waarschuwingssignalen.
Ziekteverwekkers in de permafrost kunnen vrijkomen
Zo heeft VEO in Groenland ook onderzocht hoe ziekteverwekkers die al eeuwenlang in de permafrost zitten door stijgende temperaturen kunnen vrijkomen. Er zijn expedities op het ijs georganiseerd om bacteriën in de bodem te analyseren die zijn gevonden in archeologische 'hotspots' – plaatsen waar vroeger menselijk afval werd gedeponeerd.
Gemakkelijkere verspreiding van ziektes door klimaatverandering
Koopmans is van mening dat het veranderende klimaat van Groenland ook van invloed zal zijn op ziektepatronen in het algemeen, bijvoorbeeld door verschuivingen in de vogeltrek: “Migratiestromen uit Europa, Azië en Noord- en Zuid-Amerika komen in delen van Groenland bij elkaar. Door de klimaatverandering en het smeltende ijs kunnen die gebieden gedurende langere perioden meer vogels aantrekken, waardoor ziekten zich gemakkelijker kunnen verspreiden”.
Tegen deze achtergrond is het echte doel van VEO een snelle identificatie van en reactie op “ziekte X” – een hypothetische nog onbekende ziekteverwekker die in de toekomst een pandemie zoals de coronapandemie zou kunnen veroorzaken. In juni 2025 voert het team een uitbraaksimulatie uit om zijn systeem te testen.
Gebruiksvriendelijke app
Veel van de gegevens die VEO al heeft gegenereerd zullen ook aan anderen ter beschikking worden gesteld, en het team is bezig met het maken van een gebruiksvriendelijke app voor iedereen die geïnteresseerd is. Meer weten? Lees verder.
Ons doel met VEO is om op het juiste moment op de juiste plaats te zijn, en wel zo vroeg mogelijk, en problemen in de kiem te smoren voordat grote uitbraken ontstaan.