door Michael McGrath, Eurocommissaris voor Democratie, Justitie, Rechtsstaat en Consumentenbescherming.
In 1999 stelde ik mij voor het eerst kandidaat bij verkiezingen. Ik was 22 jaar toen ik deelnam aan de gemeenteraadsverkiezingen in Ierland. Toen ik bij mensen langsging om steun te vragen, leerde ik wat democratie echt is. Democratie komt tot uiting in betrokkenheid, in gesprekken en in discussies. Het komt tot leven in buurtcentra, in kerken en aan de keukentafel. Zo ook in Nederland, waar de gemeentelijke verkiezingen voor de deur staan.
De kern van democratie is vrij en open debat. Dat wordt gemaakt door afspraken over de regels. In de EU worden de regels van het spel gesteld door onze democratische processen en controleurs: onafhankelijke media, een levendig maatschappelijk middenveld en eerlijke verkiezingen. Zij zorgen ervoor dat onze democratische waarden worden beschermd en versterkt. Dit creëert een kader waarbinnen democratische processen rechtmatig kunnen verlopen.
Voor een voetbalwedstrijd heb je meer dan alleen spelers nodig. Er moeten ook regels zijn, en een scheidsrechter om die te handhaven. Scheidsrechters beslissen niet wie wint of verliest. Ze zorgen ervoor dat het spel eerlijk verloopt. Zonder hen zouden wedstrijden ontaarden in chaos.
Voor de democratie geldt hetzelfde. Investeren in democratische processen is zorgen voor een gelijk speelveld. Mensen moeten toegang tot vrije media hebben, ngo’s moeten hun werk kunnen doen zonder geïntimideerd te worden, en verkiezingen moeten op transparante wijze worden georganiseerd. Als het proces eerlijk verloopt, hebben mensen vertrouwen in het resultaat, zelfs als hun partij niet wint.
Toch zijn er in Europa en daarbuiten autoritaire regimes die de wil van de burgers aan de kant schuiven: ze vallen infrastructuur aan, gebruiken bots om desinformatie en verdraaide verhalen te verspreiden en proberen verkiezingen te beïnvloeden. Daarmee wordt het vertrouwen uitgehold en meer verdeeldheid gezaaid. Die problemen zijn nog groter geworden door de digitalisering. Desinformatie kan online sneller worden verspreid en algoritmen voeden woede. Binnenlands Bestuur toonde al aan dat desinformatie de helft van de Nederlandse gemeenten raakt en dat er zorgen zijn richting de gemeenteraadsverkiezingen. Onafhankelijke media staan onder financiële druk en AI vertekent op schadelijke wijze onze perceptie van de werkelijkheid.
We moeten dringend in actie komen om onze democratische rechten te beschermen voor de volgende generaties. De Europese Commissie heeft daarom in november het Europees schild voor de democratie gepresenteerd. Dit zorgt ervoor dat de scheidsrechter deel blijft uitmaken van de wedstrijd. De bescherming van de democratie vraagt een inspanning van de overheid en de maatschappij als geheel.
Het Democratieschild heeft drie prioriteiten: de informatieruimte beschermen, de democratische instellingen en verkiezingen versterken, en de maatschappelijke veerkracht en betrokkenheid van burgers vergroten. Dat moet als collectief in Europa gebeuren, op nationaal, regionaal en lokaal niveau.
Als Eurocommissaris voor Democratie is het mijn taak om deze te beschermen. Daarom geef ik samen met ministers uit alle 27 EU-landen deze week het startschot voor de werkzaamheden van het Europees Centrum voor democratische veerkracht.
Het centrum gaat zorgen voor samenwerking tussen de lidstaten, de EU-instellingen en landen die lid van de EU willen worden. Het verzamelt kennis, zorgt voor uitwisseling van informatie en ondersteunt acties om grensoverschrijdende bedreigingen aan te pakken.
Coördinatie staat daarbij centraal. Het centrum combineert nationale deskundigheid en EU-potentieel om bedreigingen voor te zijn, op te sporen en om mogelijke reacties te bieden. De prioriteiten worden gezamenlijk vastgesteld en de projecten worden bepaald op basis van de behoeften van de lidstaten. Deze samenwerking gaat tot resultaten leiden.
In de kern gaat democratie om het vertrouwen dat mensen hebben in het systeem. Dat zorgt voor democratische participatie.
Het Europees Centrum voor democratische veerkracht gaat zorgen dat Europa opgewassen is tegen bedreigingen voor de democratie. Het zorgt dat deze wedstrijd eerlijk verloopt en de moeite waard blijft om te spelen.
Democratie gaat niet alleen over het kiezen van onze leiders. Het gaat over het verdedigen van onze manier van leven — onze gezamenlijke waardigheid, rechtvaardigheid en gelijkheid. Deze waarden kunnen niet vanuit overheden worden opgelegd. Ze moeten door ons allemaal worden beleefd, vernieuwd en versterkt. Jong of oud, in stad of dorp, we moeten opnieuw verbinding zoeken en samen opkomen voor de democratie die ons verbinden.
