Oorlog is chaos. Het verwoest levens, economieën en het milieu. De onrust in het Midden-Oosten verspreidt zich over de hele wereld. De sluiting van de Straat van Hormuz had onmiddellijk ernstige gevolgen.
De invoer van fossiele brandstoffen in de EU is sinds het begin van de oorlog ruim €24 miljard duurder geworden. Maar het gaat niet alleen om energie. Boeren in heel Europa ondervinden de gevolgen voor cruciale producten zoals kunstmest. Er is een tekort aan nafta, onmisbaar voor de chemische industrie.
En misschien volgt er nog meer mogelijke schade voor de Europese economie, voedselzekerheid en belangrijke technologie zoals halfgeleiders.
De afgelopen jaren heeft Europa al vaker de gevolgen ondervonden van kwetsbare toeleveringsketens en te grote afhankelijkheid van anderen. Bijvoorbeeld tijdens de coronapandemie, de zesdaagse blokkade van het Suezkanaal in 2021 en de Russische invasie in Oekraïne.
Als wapen ingezet
Toeleveringsketens worden ook als wapen ingezet in een steeds vijandigere wereld. Zo zette China vorig jaar de uitvoer van zeldzame aardmetalen stop, waardoor Europese autobouwers tijdelijk fabrieken moesten stilleggen. In andere sectoren daalde de productie ook sterk. Bij elke crisis bleek Europa kwetsbaar. Zoals het er nu voorstaat, zijn we overgeleverd aan de volgende onvermijdelijke schok. Daarom moeten we lering trekken uit de recente crises om beter voorbereid te zijn.
Gas, olie en derivaten
Ten eerste zijn we nog veel te afhankelijk van gas, olie en derivaten daarvan. Fossiele brandstoffen zijn nu nog cruciaal voor onze samenleving, maar belemmeren ons in geopolitiek, economisch en milieuopzicht. We moeten deze afhankelijkheid doorbreken, voor alle Europeanen. Het goedkoopste vat olie is het vat dat we niet gebruiken.
Dringend minder afhankelijk worden
Ten tweede moeten we dringend minder afhankelijk worden van anderen. Als we overschakelen op een circulaire economie die kritieke en strategische materialen terugwint en hergebruikt in plaats van ze weg te gooien, neemt de behoefte aan nieuwe invoer aanzienlijk af. Hiermee bevrijden we onszelf van kwetsbare toeleveringsketens.
Kansen door recyclers
Het potentieel is enorm. Uit één ton smartphoneonderdelen kunnen recyclers evenveel goud en koper halen als uit 2000 ton erts. In een echt circulair Europa kan de terugwinning uit batterijen in 2040 de helft van de vraag naar kobalt dekken.
Een groot deel van onze fosforinvoer, waaronder die uit Rusland, kan worden vervangen door fosfor die uit afvalwater wordt teruggewonnen. Biogas kan voorzien in 10%van de gasbehoefte van de EU, en bionafta kan tekorten aan fossiele nafta compenseren. Dergelijke stappen liggen voor de hand om de veerkracht en onafhankelijkheid van ons mooie maar grondstoffenarme continent te vergroten.
Meer strategische autonomie, grotere economische veiligheid
Minder olie en minder afhankelijkheid van derden betekent meer strategische autonomie, grotere economische veiligheid en een betere concurrentiepositie voor Europese consumenten, boeren en bedrijven. Het is dus zaak elke gram aan waardevolle stoffen uit elke ton materiaal te halen. Hiervoor moeten we efficiënter produceren, ontwerpen en gebruiken en zorgen voor een betere industriële symbiose, waarbij bedrijven materialen, energie, water en afval uitwisselen.
In de jaren ’80 slaagde Nederland erin om in een paar jaar tijd van afvalstortplaatsen naar recycling te gaan. Dat is de sprong die Europa nu nodig heeft om een circulaire economie te worden.
Deze transitie naar een circulair Europa is gaande, maar moet sneller en gerichter. Slechts één procent van sommige zeldzame aardmetalen wordt teruggewonnen. Eén procent van het materiaal uit gesloopte gebouwen wordt hergebruikt. En één procent van de gebruikte kleding – waarin vaak petrochemische stoffen verwerkt zijn – wordt gerecycled. De EU werkt eraan dit te veranderen.
De Europese Wet Circulaire Economie gaat later dit jaar de interne markt voor secundaire versterken. Daarnaast gaat de tweede EU-Biotechwet zorgen voor een goedwerkende markt voor biogebaseerde materialen, bijvoorbeeld door afval om te zetten in energie en meststoffen.
Ook de industrie heeft er baat bij in actie te komen. Van circulaire kunststoffen tot bionafta, de Europese industrie heeft aanzienlijke ongebruikte capaciteit, zodat de productie snel kan worden opgeschaald.
Keuze voor circulaire of biogebaseerd
Als bedrijven kiezen voor circulaire of biogebaseerde materialen uit Europa, worden ze sterker en minder vatbaar voor de grillen van de geopolitiek of de wereldwijde markten.
Kans op welvaart
Net als bij eerdere crises heeft het conflict in het Midden-Oosten de zwakke punten van ons systeem aangetoond. Het is opnieuw duidelijk geworden dat we moeten veranderen. Circulariteit is een kans op welvaart, een investering in onze toekomst en een buffer tegen de volgende crisis.