Wanneer mensen deelnemen aan cultuur, koesteren zij hun vrijheid en staan ze open voor verschillen. En waar er een divers cultureel landschap is, kunnen populisme en extremisme niet aarden. Want de Europese kunstenaars vormen de sterkste belichaming van de democratie. Daarom stellen we het cultuurkompas voor Europa voor, waarin één overtuiging wordt bevestigd: cultuur is de eerste verdedigingslinie van Europa.
Uit heel Europa blijven er alarmerende berichten komen: van ongeoorloofde inmenging die de onafhankelijkheid van culturele instellingen aantast en de toepassing van zogenaamde moraliteitswetten tot censuur of intimidatie van kunstenaars, en zelfs zelfcensuur. Die incidenten moeten duidelijk worden veroordeeld en noodzaken tot actie.
Daarom zal de Europese Commissie een periodiek “Verslag over de staat van de cultuur in de EU” beginnen publiceren. Dat verslag zal inzichten verschaffen in het Europese cultuurlandschap en de vooruitgang bij de ontwikkeling van het culturele en creatieve ecosysteem beoordelen, met bijzondere nadruk op de artistieke vrijheid.
We zullen ook een gestructureerde dialoog op EU-niveau met culturele en creatieve belanghebbenden opzetten om het verslag over de staat van cultuur en de vooruitgang bij de verwezenlijking van de hoofdlijnen van het cultuurkompas te bespreken.
“cultuurdatahub van de EU”
Met het oog op een empirisch onderbouwd verslag over de staat van de cultuur zullen we een “cultuurdatahub van de EU” oprichten om culturele gegevens te verzamelen en te analyseren, trends te monitoren en beste praktijken te bundelen. Want wij weten: meten is verbeteren.
Robert Schuman, een van de grondleggers van onze Europese Unie, schreef al tientallen jaren geleden in zijn meesterwerk “Pour l’Europe”: “Voordat Europa een militaire alliantie of een economische entiteit wordt, moet het een culturele gemeenschap zijn in de meest verheven betekenis van de term.”
Nu in 2025, 75 jaar na de Schumanverklaring, ben ik ervan overtuigd dat het tijd is dat we de visie van Schuman omzetten in concrete actie en cultuur centraal stellen in de beleidsvorming van de EU.
“Europa voor cultuur en cultuur voor Europa”
Het cultuurkompas voor Europa komt tegemoet aan de visie van Schuman en is zelf gebaseerd op een duidelijke visie: “Europa voor cultuur en cultuur voor Europa”. Het omvat vier hoofdlijnen, waarbij cultuur verbonden wordt met de toekomst van Europa. De eerste hoofdlijn is gericht op Europese waarden en culturele rechten, zodat cultuur kan creëren en inspireren zonder grenzen.
De tweede hoofdlijn is het mondiger maken van kunstenaars en professionals uit de cultuursector en het ondersteunen van mensen, zodat cultuur in Europa werkt voor zijn kunstenaars.
De derde hoofdlijn is erop gericht om de cultuur en het cultureel erfgoed concurrerender, veerkrachtiger en samenhangender te maken en de culturele sectoren in staat te stellen hun potentieel als drijvende kracht voor innovatie te benutten.
De vierde hoofdlijn toont de te volgen weg voor de bevordering van internationale culturele betrekkingen en partnerschappen, want cultuur verbindt landen, continenten en mensen met elkaar.
Zo'n 199 miljard euro aan toegevoegde waarde
Het cultuurkompas toont wat Europa menselijk houdt. Van acteurs tot architecten, van muzikanten tot museumconservatoren, van bibliothecarissen tot boekenuitgevers: het zijn mensen die cultuur creëren. Er is geen kunst en geen cultuur zonder de mensen. Zij vormen de ruggengraat van de Europese culturele sectoren en zij zijn het die ongeveer 199 miljard euro aan toegevoegde waarde genereren voor onze Europese economieën. Bijna 8 miljoen mensen leveren een bijdrage aan deze sector, en zij maken ongeveer 4 % van de totale beroepsbevolking van de EU uit. Om het in perspectief te plaatsen: dat is bijna evenveel als het aantal voltijdwerkers in de landbouwsector.
Uitdagingen zoals meer dan één baan nodig hebben
Toch staat de culturele sector voor uitdagingen, want bijna de helft van de professionals uit de cultuursector meldt dat zij te maken hebben met slechte arbeidsomstandigheden. Bovendien stelde meer dan twee derde van de onlangs ondervraagde kunstenaars en professionals in de culturele sector dat zij meer dan één baan nodig hebben om rond te komen.
Betere financiering
Daar moet verandering in komen.Daarom stel ik in het cultuurkompas ook een EU-Handvest voor kunstenaars voor, waarin de grondbeginselen, richtsnoeren en toezeggingen voor eerlijke arbeidsomstandigheden in de sectoren worden uiteengezet en de naleving en verantwoordingsplicht, met name door ontvangers van EU-financiering voor cultuur, worden verbeterd. Cultuur moet de huur helpen betalen, want applaus alleen volstaat niet. Wie bijdraagt aan de culturele rijkdom van Europa verdient waardigheid.
Wanneer cultuur wint...
Tot slot zijn het de kunstenaars en professionals uit de cultuursector in heel Europa die een gevoel van gedeelde Europese verbondenheid en identiteit creëren: maar liefst negen op de tien Europese burgers vindt dat cultuur en cultureel erfgoed een cruciale rol spelen voor de Europese identiteit. Daarom is het voor mij duidelijk: wanneer de cultuur wint, wint Europa.